تاریخچه و پیدایش

تشعیر یکی از شیوه‌های تزیینی ظریف در هنر کتاب‌آرایی و نگارگری ایرانی است که به‌ویژه در دوره تیموری و صفوی رواج یافت. این شیوه بیشتر در حاشیه نسخه‌های نفیس، مرقعات و کتب مذهبی و ادبی استفاده می‌شد و هدف آن غنا بخشیدن به فضای اطراف متن یا تصویر بدون برهم‌زدن تمرکز اصلی بود. تشعیر معمولاً در بستر آثار درباری و هنری با ارزش بالا به‌کار می‌رفت.

ویژگی‌ها

تشعیر با خطوط بسیار نازک و ظریف، اغلب به رنگ طلا یا قهوه‌ای روشن، اجرا می‌شود. موضوعات آن معمولاً شامل نقش حیوانات، گیاهان، صحنه‌های شکار یا عناصر طبیعت به‌صورت مینیمال و خطی است. کم‌رنگ بودن، ظرافت بالا و حضور در حاشیه از ویژگی‌های اصلی تشعیر است و نقش آن بیشتر القای فضا و حرکت است تا جلب توجه مستقیم.

کاربردها

کاربرد اصلی تشعیر در حاشیه صفحات قرآن، دیوان‌های شعر، مرقعات خوشنویسی و نگارگری است. این شیوه به ایجاد عمق بصری، پیوند میان متن و حاشیه و افزایش ارزش هنری صفحه کمک می‌کند. تشعیر به‌ندرت به‌عنوان نقش مرکزی استفاده می‌شود و همواره نقشی مکمل و پشتیبان دارد.

تحول و سبک‌ها

در دوره تیموری، تشعیر حالتی ساده‌تر و خطی‌تر داشت، اما در دوره صفوی به اوج ظرافت و تنوع موضوعی رسید. در برخی آثار متأخر، تشعیر با جزئیات بیشتر یا ترکیب با رنگ‌های محدود همراه شد. در دوران معاصر، این شیوه گاه به‌صورت الهام‌گرفته و انتزاعی در طراحی گرافیک یا تصویرسازی بازتفسیر می‌شود، اما اصل ظرافت و حاشیه‌محور بودن آن حفظ شده است.