تاریخچه و پیدایش

بته‌جقه از کهن‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نقوش تزیینی ایرانی است که ریشه‌های آن به دوران پیش از اسلام و نمادهای مرتبط با طبیعت، درخت سرو، شعله آتش یا جوانه گیاه بازمی‌گردد. این نقش در دوره‌های مختلف، به‌ویژه صفوی و قاجار، گسترش یافت و از ایران به دیگر مناطق مانند هند و سپس اروپا راه پیدا کرد. بته‌جقه در غرب با نام «پیزلی» شناخته می‌شود، اما خاستگاه مفهومی و فرمی آن ایرانی است.

ویژگی‌ها

بته‌جقه فرمی کشیده، قطره‌مانند و معمولاً خمیده دارد که حس حرکت و پویایی را القا می‌کند. ساختار آن می‌تواند ساده یا بسیار پرجزئیات باشد و اغلب با نقوش ختایی، گل‌ها یا خطوط تزیینی داخلی پر می‌شود. عدم تقارن کامل و گرایش به یک جهت مشخص از ویژگی‌های مهم بته‌جقه است که آن را از نقوش کاملاً متقارن متمایز می‌کند.

کاربردها

این نقش کاربرد گسترده‌ای در پارچه‌بافی، شال‌ها، لباس‌های سنتی، فرش، کاشی‌کاری و تزیینات کتاب داشته است. بته‌جقه به‌ویژه در منسوجات و پوشاک و به خصوص پارچه ترمه نقش هویتی و فرهنگی پررنگی دارد و به‌عنوان الگویی تکرارشونده یا عنصر شاخص در ترکیب‌بندی استفاده می‌شود. در بسیاری از آثار، بته‌جقه علاوه بر جنبه تزیینی، حامل معنا و نماد نیز هست.

تحول و سبک‌ها

بته‌جقه در طول زمان دچار تنوع فرمی گسترده‌ای شده است؛ از نمونه‌های ساده و کشیده تا انواع پهن، شکسته یا بسیار تزئین‌شده. در دوره قاجار، این نقش به اوج محبوبیت رسید و تنوع آن افزایش یافت. در دوران معاصر، بته‌جقه به‌صورت الگوهای گرافیکی مدرن، مینیمال یا ترکیبی با سبک‌های جدید بازتفسیر شده و همچنان جایگاه خود را در طراحی حفظ کرده است.