تاریخچه و پیدایش
گرهچینی یکی از مهمترین نظامهای تزیینی مبتنی بر هندسه در هنر ایرانی–اسلامی است که ریشه آن به دانش ریاضی و هندسه عملی معماران و هنرمندان ایرانی بازمیگردد. شکلگیری و گسترش این هنر بهویژه از دوره سلجوقی آغاز شد و در دورههای تیموری و صفوی به بالاترین سطح پیچیدگی و کمال رسید. گرهچینی نهتنها یک نقش تزیینی، بلکه روشی برای سازماندهی فضا بر اساس نظم و نسبتهای دقیق هندسی بوده است.
ویژگیها
گرهچینی بر پایه خطوط مستقیم، زاویهها و چندضلعیهای منظم شکل میگیرد و حاصل درهمتنیدگی و تکرار الگوهای هندسی است. تقارن، تکرار، ریتم و پیوستگی از ویژگیهای اصلی آن هستند. این نقوش اغلب بهگونهای طراحی میشوند که امکان گسترش بینهایت داشته باشند و بدون نقطه شروع یا پایان مشخص، حس وحدت در کثرت را القا کنند.
کاربردها
گرهچینی بهطور گسترده در معماری، بهویژه در در و پنجرههای چوبی (اُرُسی)، مشبکها، کاشیکاری، آجرکاری، گچبری و تزئینات داخلی بهکار رفته است. علاوه بر نقش زیباییشناختی، در بسیاری موارد کارکرد عملی مانند کنترل نور، دید و جریان هوا نیز داشته است. در هنرهای وابسته به کتاب و صنایعدستی نیز از الگوهای گرهچینی استفاده شده است.
تحول و سبکها
در سیر تحول، گرهچینی از الگوهای ساده با تقسیمات محدود به ساختارهای بسیار پیچیده با چندین لایه هندسی رسید. در دورههای متأخر، ترکیب گرهچینی با رنگ، کاشی معرق و مصالح متنوع رواج یافت. در طراحی معاصر، این نظام هندسی بهصورت الگوهای پارامتریک، گرافیکی و دیجیتال بازتفسیر شده و همچنان بهعنوان منبع الهام در معماری و طراحی مدرن کاربرد دارد.



