تاریخچه و پیدایش

نقش گل و مرغ از نقوش تصویری شاخص در هنر ایرانی است که ریشه‌های آن به نگارگری و تزیینات کتاب در دوره صفوی بازمی‌گردد و در دوره زند و به‌ویژه قاجار به اوج رواج رسید. این نقش تحت تأثیر ذوق طبیعت‌گرایانه و گرایش به بیان لطافت و احساس شکل گرفت و به‌تدریج به یک زبان تصویری مستقل در تزیینات تبدیل شد. گل و مرغ بیشتر در بستر هنرهای درباری و تزئینی رشد کرد.

ویژگی‌ها

گل و مرغ ترکیبی از عناصر طبیعی، معمولاً گل‌های لطیف و پرندگان کوچک مانند بلبل است. برخلاف نقوش کاملاً هندسی، این نقش بر پایه خطوط نرم، حرکت آزاد و ترکیب‌بندی شاعرانه شکل می‌گیرد. تأکید بر ظرافت، لطافت رنگ، تضاد میان سکون گل و پویایی پرنده و فضای احساسی از ویژگی‌های اصلی آن است.

کاربردها

این نقش در تذهیب، نگارگری، جلدسازی، لاکی‌کاری، قلمدان‌ها، قاب آینه، دیوارنگاره‌ها و گاه در پارچه و فرش به‌کار رفته است. گل و مرغ معمولاً در فضاهایی استفاده می‌شود که جنبه تزیینی و شاعرانه اهمیت بیشتری دارد و کمتر نقش ساختاری یا هندسی ایفا می‌کند.

تحول و سبک‌ها

در دوره صفوی، گل و مرغ حالتی نزدیک‌تر به نگارگری داشت، اما در دوره قاجار به فرمی مستقل، تزیینی‌تر و گاه اغراق‌شده رسید. در این دوره، رنگ‌ها پرکنتراست‌تر و فرم‌ها آزادتر شدند. در کاربردهای معاصر، گل و مرغ گاه به‌صورت ساده‌سازی‌شده، گرافیکی یا تلفیقی با سبک‌های مدرن بازآفرینی می‌شود، در حالی که حس شاعرانه و طبیعت‌محور آن حفظ می‌گردد.